Văn Cao là một nghệ sĩ đa tài. Ngoài viết nhạc, làm thơ, ông còn là một họa sĩ . Ở địa hạt nào ông cũng tỏ ra là một tài năng lớn. Nếu hỏi bài hát nào là bài hát hay nhất trong âm nhạc Việt Nam từ trước tơi nay, có lẽ không ai trả lời được. Hoặc giả nếu có câu trả lời, vị tất nó đã được mọi người đồng ý. Nhưng nếu gặp phải câu hỏi đó, thế nào người ta cũng thấy lảng vảng trong đầu một vài bài nào đó của Văn Cao.

Mặt khác, nếu coi Văn Cao là một trong những tác giả lớn nhất của âm nhạc Việt Nam thì chắc không ai phủ nhận. Chúng ta vui vì chính cái câu hỏi không có câu trả lời kia, chúng ta có cả một dẫy Trương Sơn các nhạc sĩ tài ba. Văn Cao hiển nhiên là một đỉnh cao trong dẫy Trường Sơn ấy. Vì đa tài nên cũng đa sựï.

Người ta được nghe nhiều chuyện về ông. Ông tham gia cách mạng, vào ban ám sát, nhập Ðảng Cộng Sản, rồi chống Ðảng. Chúng ta chẳng biết thực hư thế nào. Nếu ông chống Ðảng, tại sao người ta lại dùng một ca khúc của ông làm quốc ca của cái nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam như hiện nay?
Thế nhưng, nếu ai có dịp coi cuốn video về ông, được thực hiện trước khi ông mất, sẽ thấy, ông chẳng có vẻ gì là một người được sủng ái, sung sướng cả.
Ngược lại nữa là đằng khác.
Người ta thấy một Văn Cao còm cõi, khô héo, uống rượu và đọc thơ như khóc, đánh dương cầm bằng nắm đấm, bằng cả cẳng tay.
Hình ảnh cho thấy ông có điều gì uất ức, không nói ra được. Và người ta có cảm tưởng ông là cái bóng của ông nhiều hơn là chính ông. Hai câu nói của Văn Cao được nhiều người biết đến là :
"Nay Ðảng bảo phải, mai Ðảng bảo trái, ai còn biết đường nào mà sáng tác" và " Ðảng cần gì, tôi làm cái đó". Người ta không biết câu nào ông nói thật. Nếu cả hai câu đều thật thì quả ông đã sống trong một bi kịch.

Một trong những sáng tác hay nhất của Văn Cao là bài "Trường Ca Sông Lô" được viết trong thời kháng chiến chống Pháp. Nhưng sau đó ông không viết được gì nữa. Thậm chí, người ta cho biết ông còn bị cấm viết. Ðể sống, ông phải viết nhạc cho phim ảnh, viết nhạc không lời và vẽ bìa sách, bìa báo cho các nhà xuất bản.
Ông giữ nhiều sự thật nhưng ông không nói ra.
Những sự thật ấy Văn Cao đã mang theo xuốâng nấm mồ của mình. Riêng trong âm nhạc, phải nói, cái bóng của Văn Cao tỏa rợp khắp nơi. Từ tình ca, truyện ca, đến các bản hùng ca của ông, đều đạt tới đỉnh cao của nghệ thuật. "Trường Ca Sông Lô" có vẻ đẹp của một bức tranh hoành tráng. "Thiên Thai" đẹp cái đẹp tinh vi của điêu khắc. Và chỉ có Văn Cao mới viết nổi những lời ca tương xứng với thứ nhạc như thế.
Ông tự nhận là một người nhút nhát đối với phụ nữ.
Một người nhút nhát đối với phụ nữ mà viết được những ca khúc như "Bến Xuân" hay "Suối Mơ" quả là một điều kỳ lạ, Ðó là phép lạ của tình yêu hay tài năng? Chúng ta yêu nhạc của ông và sợ. Sợ vì nghĩ rằng, nếu một người đã im lặng trước sự thật của mình, e rằng cũng sẽ im lặng trước sự thật của người khác.
Nếu cái sự thật ấy lại liên quan tới số phận của rất nhiều người, của cả một dân tộc thì sao?
Sợ vì thấy rằng, đặt tài năng dưới sự sử dụng của người khác, thật sự là một điều nghiêm trọng. Thật là buồn vì nghe nhạc mà chúng ta đã phải nói tới cả những gì không phải là âm nhạc.
Nhưng điều đó đã len lỏi vào nhạc của chúng ta.
Ước gì chúng ta có thể nghe nhạc của Văn Cao [ và nhiều người khác nữa ] mà không phải thắc mắc một chút gì khác ngoài nhạc của họ!
" Thiên Thai"
Tiếng ai hát chiều nay vang lừng trên sóng
Nhớ Lưu Nguyễn ngày xưa lạc tới Ðào Nguyên

Kìa đường lên tiên
Kìa nguồn hương duyên
Theo gió tiếng đàn xao xuyến
Phím tơ lưu luyến
Mấy cung u huyền
Mấy cung trìu mến
Như nước reo mạn thuyền
Âm ba thoáng rung cánh đào rơi
Nao nao bầu sương khói phủ quanh trời
Lênh đênh dươí hoa chiếc thuyền lan
Quê hương dần xa khuất núi ngàn
Bâng khuâng chèo khua nước Ngọc Tuyền
Ai hát bên bờ Ðào Nguyên
Thiên Thai!
Chốn đây hoa xuân chưa gặp bướm trần gian
Có một mùa đào dòng ngày tháng chưa tàn qua một lần
Thiên Tiên ! Chúng em xin dâng hai chàng trái đào thơm
Khúc nghê thường nay đều cùng múa vui bầy tiên theo đàn
Ðèn soi trăng êm
Nhạc lắng tiếng quyên
Ðây đó nỗi lòng mong nhớ
Này khúc Bồng Lai
Là cả một thiên thu trong tiếng đàn chơi vơi
Ðàn xui ai quên đời dương thế

Nguyễn Đình Toàn